ตอนที่ 9: จีนเริ่มถามใหม่
เมื่อระบบตำแหน่งวิชาการพาคนเก่งวิ่งผิดทาง
ลองคิดดูครับ
ถ้าอนาคตของอาจารย์คนหนึ่ง
ขึ้นอยู่กับว่า
- ตีพิมพ์กี่เรื่อง
- อยู่ในวารสารระดับใด
- มี citation เท่าไร
- มีทุนกี่โครงการ
- มี patent กี่ฉบับ
คนเก่งในระบบจะทำอะไร
คำตอบไม่ยาก
เขาจะเก่งขึ้นเรื่อย ๆ
ในการผลิต “สิ่งที่ระบบให้รางวัล”
นี่ไม่ใช่เพราะอาจารย์ไม่ดี
แต่นี่คือธรรมชาติของ incentive
คุณวัดอะไร
คนก็จะพยายามสร้างสิ่งนั้น
และถ้า “ตำแหน่งวิชาการ”
คือประตูไปสู่
- ความก้าวหน้า
- ความมั่นคง
- รายได้
- สถานะ
- และอนาคตของอาจารย์
ไม้บรรทัดที่ใช้ประเมิน
จึงไม่ได้แค่ “วัดคน”
แต่มันกำลัง
ออกแบบพฤติกรรมของคนเก่งทั้งระบบ
━━━━━━━━━━━━━━━
จีนเคยเจอเรื่องนี้อย่างชัดเจน
จนใช้คำตรงมากว่า
SCI Supremacy
คือการยก SCI
Impact Factor
citation
และ journal metrics
ขึ้นมาเป็นตัวตัดสินคุณค่าของงานวิจัยมากเกินไป
ปัญหาไม่ใช่ว่า Paper ไม่มีคุณค่า
Paper คุณภาพสูงยังสำคัญมาก
แต่เมื่อ Paper กลายเป็น
ทางเลื่อนตำแหน่ง
ทางได้เงิน
ทางได้รางวัล
และทางได้รับการยอมรับ
ระบบก็เริ่มส่งสัญญาณว่า
ผลิตให้มาก แล้วคุณจะก้าวหน้า
━━━━━━━━━━━━━━━
ผลที่ตามมาแทบคาดการณ์ได้
นักวิจัยจำนวนหนึ่งจะเลือกโจทย์ที่
ตีพิมพ์ได้เร็วขึ้น
เสี่ยงน้อยลง
แบ่งเป็นหลาย paper ได้
และตอบเกณฑ์ได้ง่ายกว่า
แต่คำถามคือ
แล้วใครจะยอมใช้เวลา 3–5 ปี
แก้ปัญหาโรงงาน
พัฒนา prototype
ทำ pilot testing
ผ่านมาตรฐาน
ทำ technology transfer
หรือทำงานข้ามศาสตร์ที่ผลลัพธ์ไม่แน่นอน
ถ้างานเหล่านี้
ไม่ได้ช่วยให้เขาก้าวหน้าในระบบ
ตรงนี้คือจุดที่จีนเริ่มถามใหม่
ถ้าเราบอกว่าอยากได้ Research Impact
แต่ระบบตำแหน่งวิชาการยังให้คนหยุดที่ Publication
เรากำลังออกแบบระบบขัดแย้งกับตัวเองหรือไม่
━━━━━━━━━━━━━━━
ปี 2020
จีนจึงออกนโยบายเพื่อลดการใช้ SCI metrics แบบง่าย ๆ
แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ
จีนไม่ได้แก้ด้วยคำว่า
“เลิก Paper”
เพราะถ้าเลิกนับ Paper
แล้วเปลี่ยนไปนับ Patent
ระบบก็อาจวิ่งไปจด Patent แทน
ถ้าเลิกนับ Patent
แล้วเปลี่ยนไปนับ Impact
คำว่า Impact ก็อาจกลายเป็น buzzword ตัวใหม่
จีนจึงพยายามเปลี่ยนลึกกว่านั้น
จากการถามว่า
“มีผลงานกี่ชิ้น”
ไปสู่คำถามว่า
“งานประเภทนี้ควรสร้างคุณค่าอะไร”
นี่คือแนวคิด
Classified Evaluation
━━━━━━━━━━━━━━━
เพราะงานแต่ละประเภท
ไม่ควรถูกตัดสินด้วยไม้บรรทัดเดียวกัน
🔬 Basic Research
อาจต้องดู
การค้นพบใหม่
แนวคิดใหม่
กลไกใหม่
และ contribution ต่อความรู้
บางงานอาจยังไม่มีตลาดวันนี้
แต่สามารถเปลี่ยนโลกในอีก 10 ปีข้างหน้า
ถ้าเราไปบังคับให้ basic research
ต้อง commercialize เร็วทุกเรื่อง
เราอาจฆ่างานที่สำคัญที่สุด
ก่อนมันมีเวลาจะเติบโต
━━━━━━━━━━━━━━━
⚙️ Applied Research
ต้องถามว่า
แก้ปัญหาอะไร
ใช้ได้จริงหรือไม่
ใครได้รับประโยชน์
และผลลัพธ์ดีขึ้นอย่างไร
ไม่ควรจบแค่ว่า
ตีพิมพ์แล้ว
━━━━━━━━━━━━━━━
🏭 Technology Development
ต้องดู
technology transfer
industrial application
การ scale
และ value creation
เพราะงานประเภทนี้
คุณค่าอาจไม่ได้อยู่ที่จำนวน paper
แต่อยู่ที่ว่า
เทคโนโลยีเข้าโรงงานจริงหรือไม่
━━━━━━━━━━━━━━━
👩🏫 อาจารย์มหาวิทยาลัย
จีนเริ่มมองชัดขึ้นว่า
อาจารย์ไม่ได้มีหน้าที่เป็น
“เครื่องผลิต Paper” อย่างเดียว
ยังมี
การสอน
การสร้างคน
การพัฒนาหลักสูตร
การสร้างทีม
การพัฒนาวิชาการ
และ contribution ต่อสถาบันหรือสังคม
นี่คือจุดที่น่าสนใจมาก
เพราะจีนไม่ได้หา
“สูตร KPI ใหม่สูตรเดียว”
แต่ยอมรับว่า
คนที่ทำงานต่างกัน
ควรมีเส้นทางความเป็นเลิศต่างกัน
━━━━━━━━━━━━━━━
และจีนไม่ได้หยุดแค่การเขียนหลักการ
แนวนโยบายการปฏิรูปคณาจารย์มหาวิทยาลัยของจีน
ระบุให้ปรับมาตรฐานการประเมินตำแหน่งอาจารย์
ตามลักษณะของสาขาและตำแหน่งงาน
ไม่ควรใช้
จำนวน Patent
การถูก index ของ Paper
การถูกอ้างอิง
หรือ metric บางประเภท
เป็นเงื่อนไขง่าย ๆ แบบ “มีหรือไม่มี”
พร้อมผลัก
Peer Review
และ
Representative Works Evaluation
มากขึ้น
Representative Works น่าสนใจมาก
เพราะแทนที่จะถามว่า
คุณมีผลงาน 30 เรื่องหรือไม่
คำถามเริ่มเปลี่ยนเป็น
ผลงานสำคัญที่สุดของคุณคืออะไร
และมันแสดง contribution ของคุณอย่างไร
นี่คือการเปลี่ยนจาก
นับของทั้งหมด
ไปสู่
พิจารณาของที่สำคัญจริง
━━━━━━━━━━━━━━━
ลองคิดดูครับ
อาจารย์คนหนึ่งมี Paper 40 เรื่อง
อีกคนมีงานวิจัย 5 เรื่อง
แต่หนึ่งใน 5 เรื่องนั้น
สร้างเทคโนโลยีใหม่
แก้ปัญหาอุตสาหกรรม
สร้างทีมวิจัย
และเปิดสาขาความรู้ใหม่
ถ้าระบบนับจำนวนอย่างเดียว
40 ชนะ 5 ทันที
ง่าย
โปร่งใส
นับได้
แต่คำถามคือ
ประเทศต้องการ
“สิ่งที่นับง่าย”
หรือ
“สิ่งที่มีคุณค่าจริง”
นี่คือความยากของการปฏิรูประบบประเมิน
และนี่คือสิ่งที่จีนกำลังพยายามแตะ
━━━━━━━━━━━━━━━
จีนยังแตะเรื่องที่ยากกว่านั้นอีก
คือ เงินรางวัล
เพราะถ้านโยบายบอกว่า
“ให้ความสำคัญกับคุณภาพ”
แต่ระบบบอกว่า
1 Paper = เงิน
5 Papers = เงินมากขึ้น
นักวิจัยจะฟังอะไร
คำตอบคือ
เขาจะฟังระบบรางวัล
จีนจึงระบุว่า
ไม่ควรนำจำนวน
Paper
Patent
Project
และ Research Funding
ไปผูกตรง ๆ กับ performance pay แบบง่าย ๆ
นี่คือการแก้ที่
Reward Architecture
ไม่ใช่แค่แก้แบบประเมิน
━━━━━━━━━━━━━━━
Central South University
เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจ
มหาวิทยาลัยยกเลิกรางวัลเงินก้อนแบบครั้งเดียว
สำหรับ high-level papers
แล้วขยับไปสู่การประเมินแบบองค์รวมมากขึ้น
รวมถึงสำรวจการประเมินระยะยาว
สำหรับงาน basic และ frontier research
ที่อาจไม่เห็นผลในระยะสั้น
เรื่องนี้สำคัญมาก
เพราะงาน breakthrough จำนวนมาก
ไม่ได้เกิดตามรอบประเมินรายปี
ถ้าระบบถามทุก 12 เดือนว่า
“ปีนี้ได้อะไร”
นักวิจัยจะมีแรงจูงใจ
เลือกงานที่ตอบได้ทุก 12 เดือน
แต่โจทย์ยากที่สุดของประเทศ
อาจใช้เวลา 5 ปี
10 ปี
หรือมากกว่านั้น
ถ้าต้องการ breakthrough
ระบบต้องมีพื้นที่
ให้คนเก่งทำงานที่ยังไม่รู้คำตอบ
━━━━━━━━━━━━━━━
แนวคิดเดียวกันเริ่มเห็นในระบบทุนวิจัยของจีน
National Natural Science Foundation of China
ผลักการประเมินแบบ
Responsibility + Credibility + Contribution
และสนับสนุนงาน original exploratory research
ที่มีความเสี่ยงสูง
มีลักษณะ disruptive
รวมถึงแนวคิดเรื่องการยอมรับความล้มเหลวในการสำรวจบางประเภท
นี่คือจุดที่น่าสนใจมาก
เพราะประเทศที่พูดว่า
“ต้องการ breakthrough”
แต่ไม่ยอมให้ใครล้มเหลว
แทบเป็นไปไม่ได้ที่จะได้ breakthrough จริง
ถ้าทุก project ต้อง
สำเร็จ
ตรงเวลา
ได้ output
ได้ KPI
และไม่มีความเสี่ยง
สิ่งที่ระบบจะผลิตมากที่สุดคือ
งานที่ปลอดภัย
ไม่ใช่งานที่เปลี่ยนโลก
━━━━━━━━━━━━━━━
ตรงนี้คือ insight ที่สำคัญที่สุดของตอนนี้
จีนเริ่มเห็นว่า
ระบบตำแหน่งวิชาการ
ไม่ใช่งาน HR ของมหาวิทยาลัย
แต่มันคือ
National Research Architecture
เพราะระบบนี้เป็นตัวบอกคนเก่งหลายแสนคนว่า
อะไรควรทำ
อะไรคุ้มที่จะเสี่ยง
อะไรทำแล้วก้าวหน้า
และอะไรทำแล้วเสียเวลาในชีวิตการทำงาน
ถ้าตำแหน่งวิชาการให้รางวัลกับจำนวน
ประเทศจะได้จำนวน
ถ้าให้รางวัลกับงานปลอดภัย
ประเทศจะได้งานปลอดภัย
แต่ถ้าประเทศต้องการ
breakthrough
technology transfer
teaching excellence
industry impact
และ original research
สิ่งเหล่านี้ต้องมี
career path ในระบบจริง
━━━━━━━━━━━━━━━
และนี่เชื่อมกับ Paper to Production โดยตรง
สมมติว่านักวิจัยตีพิมพ์งานแล้ว
Paper ผ่าน
KPI ผ่าน
Promotion ผ่าน
แต่ถ้าจะเดินต่อไปสู่ตลาด
ต้องเสียเวลาอีก 3 ปี
ทำ prototype
ทำ pilot
คุยกับบริษัท
แก้เทคโนโลยี
เจอ failure
ผ่านมาตรฐาน
คำถามง่าย ๆ คือ
ทำไมเขาต้องทำต่อ
ถ้าระบบบอกว่า
สิ่งเหล่านี้แทบไม่มีน้ำหนักต่อความก้าวหน้า
นี่คือเหตุผลว่า
ประเทศไม่สามารถสร้าง
Research Commercialization Ecosystem
ด้วย TTO
Incubator
หรือ Innovation Fund อย่างเดียว
ถ้า Career Architecture ของนักวิจัย
ยังบอกให้เขาหยุดเมื่อได้ Paper
ประเทศต้องสร้างสะพาน
และต้องทำให้
คนที่เดินข้ามสะพานมีอนาคต
━━━━━━━━━━━━━━━
เมื่อมองกลับมาที่ไทย
คำถามสำคัญอาจไม่ใช่
เราควรลด Paper หรือไม่
แต่คือ
ระบบเข้าสู่ตำแหน่งวิชาการของเรา
กำลังพาคนเก่งไปทางไหน
เราบอกว่าอยากได้ innovation
แต่คนที่ใช้เวลา 5 ปีสร้าง technology
ก้าวหน้าอย่างไร
เราบอกว่าอยากได้ research impact
แต่งานที่แก้ปัญหาโรงพยาบาล
โรงงาน
หรือชุมชน
มีน้ำหนักในระบบเพียงใด
เราบอกว่าอยากได้อาจารย์สอนดี
แต่ Teaching Excellence
สร้าง academic career ได้จริงหรือไม่
เราบอกว่าอยากได้ interdisciplinary research
แต่ผู้ประเมินและเกณฑ์
เข้าใจงานข้ามศาสตร์เพียงใด
และเราบอกว่าอยากได้ breakthrough
แต่ระบบยอมรับ failure
ของงานเสี่ยงสูงได้แค่ไหน
นี่คือคำถามที่ลึกกว่า KPI
เพราะมันคือคำถามว่า
ประเทศไทยกำลังใช้ระบบตำแหน่งวิชาการ
ออกแบบพฤติกรรมของคนเก่งอย่างไร
━━━━━━━━━━━━━━━
บทเรียนจากจีนจึงไม่ใช่
“เลิก Paper”
แต่คือ
อย่าใช้ Paper เป็นคำตอบเดียว
สำหรับคนที่สร้างคุณค่าคนละแบบ
จีนกำลังพยายามขยับจาก
Count the Output
ไปสู่
Judge the Contribution
จาก
นับทุกชิ้น
ไปสู่
ดูผลงานสำคัญ
จาก
ไม้บรรทัดเดียว
ไปสู่
classified evaluation
จาก
รางวัลรายชิ้น
ไปสู่
การมอง contribution อย่างเป็นระบบ
และจาก
งานทุกประเภทต้องให้ผลเร็ว
ไปสู่
การเปิดพื้นที่ให้งาน frontier บางประเภทมีเวลาและความเสี่ยง
━━━━━━━━━━━━━━━
สิ่งที่น่าสนใจในการขับเคลื่อนประเทศของจีน
คือจีนเริ่มกล้าถามตัวเองว่า
ระบบที่เคยช่วยให้เราวิ่งเร็ว
กำลังพาคนเก่งของเราวิ่งผิดทางหรือไม่
SCI
Publication
Citation
เคยช่วยผลักงานวิจัยจีนเข้าสู่เวทีโลก
แต่เมื่อจีนต้องการขยับจาก
ผู้ตาม
ไปสู่
ผู้สร้าง frontier knowledge
เกมเดิมอาจไม่พอ
เพราะประเทศไม่สามารถสั่งให้คน
“คิดใหม่”
“เสี่ยงมากขึ้น”
“สร้าง impact”
หรือ
“ทำ breakthrough”
ในขณะที่ระบบความก้าวหน้า
ยังให้รางวัลกับพฤติกรรมแบบเดิม
นี่คือเหตุผลที่จีนไม่ได้ปฏิรูปแค่ Paper
แต่เริ่มแตะ
ระบบตำแหน่งวิชาการ
ระบบประเมิน
ระบบรางวัล
และเส้นทางความก้าวหน้าของคนเก่ง
เพราะท้ายที่สุด
ถ้าอยากเปลี่ยนผลลัพธ์ของประเทศ
บางครั้ง
ต้องเริ่มจากการเปลี่ยนสิ่งที่คนเก่งเชื่อว่า
“ทำแล้วมีอนาคต”
ตอนต่อไป
เราจะปิดซีรีส์ด้วยแผน 15 ของจีน
และจะเห็นว่า
Education
Science
Technology
Talent
และ Industry
ไม่ได้เป็น 5 แผนที่เดินขนานกัน
แต่จีนกำลังพยายามทำให้ทั้งหมด
เป็น “ระบบสร้างขีดความสามารถของชาติ” ระบบเดียว
#ChinaEducation #AcademicPromotion #FacultyEvaluation #ResearchIncentive #ResearchImpact #RepresentativeWorks #SCI #HigherEducation #EducationReform #EducationOutlook #บทเรียนจากจีน #การศึกษาไทย #AthisarnW